جستجو
   
    Delicious RSS ارسال به دوستان خروجی متنی
    کد خبر : 26998
    تاریخ انتشار : 23 اردیبهشت 1392 12:34
    تعداد بازدید : 1050

    آیا سود بانك ها و موسسات مالی اعتباری رباست؟

    بسیار دیده شده برخی افراد با شبهه ربوی بودن عملیات نظام بانكی از سپرده گذاری در بانك ها و موسسات مالی اعتباری یا دریافت تسهیلات خودداری می كنند.

      البته شاید رقابت درگرفته میان بانك ها و موسسات اعتباری غیربانكی به منظور پرداخت سود بیشتر به سپرده گذاران و جذب سپرده بیشتر در بروز این انتقادات بی تاثیر نباشد؛ اما آیا واقعا نظام بانكی كشورمان ربوی است؟ اساسا احكام مترتب بر قراردادهای منعقد شده در این سیستم و نیز سپرده گذاران و گیرندگان تسهیلات چیست؟ برای پاسخ به این پرسش ها لازم است قدری ریشه ای تر در این خصوص بحث كنیم.


    قرارداد ربا در اسلام تعریف مشخصی دارد و جزو گناهان كبیره به شمار می رود تا جایی كه در ردیف جنگ با خدا و پیامبر خدا شمرده شده است.

    گناه ربا در میان فروع دین جزو بزرگ ترین گناهان است و این مساله همیشه در طول تاریخ مورد اتفاق نظر بوده است اما این كه چه نوع معاملاتی ربوی محسوب می شود یك مساله بسیار دقیق است كه گاهی اشتباهاتی در این خصوص رخ می دهد.

    بعضی افراد به دلیل ناآشنایی با فقه اسلامی معاملاتی را بی جهت به ربا تشبیه می كنند، كما این كه برخی برعكس با اسم های مختلف سعی می كنند معاملات ربوی را حلال جلوه دهند.

    یكی از مواردی كه از نظر دین اسلام امكان ربا در آن وجود دارد قرض است كه نباید شرط سود در آن وجود داشته باشد. هرنوع شرط سود ـ زیاد یا كم، ثابت یا متغیر ـ در قرارداد قرض، ربا محسوب می شود اما اگرموضوع قرارداد، قرض نباشد و خرید و فروش، شركت، مضاربه یا سایر قراردادها باشد شرط سود اشكالی ندارد و از نظر اسلام پذیرفته شده است.

    با وجود این برخی به اشتباه فكر می كنند هر نوع شرط سود در معامله رباست. در حالی كه در اسلام هم معاملات با سود داریم و هم بدون سود.

    نكته دوم این كه بعضی فكر می كنند بالا یا پایین بودن نرخ سود علامت ربوی بودن یا نبودن است. در حالی كه در اسلام اگرفقط كل موضوع قرارداد قرض باشد، هر اندازه سود به معنای رباست اما اگر موضوع قرارداد شركت یا مضاربه بود كم یا زیاد بودن سود آن ربا نیست، اما ممكن است اشكالات دیگری از نوع اجحاف بر آن مترتب باشد.

    نكته سوم این كه ربا در زمانی اتفاق می افتد كه قرض دهنده شرط كند و قرض گیرنده بپردازد. اما اگر قرض دهنده شرطی نكرد و قرض گیرنده به عنوان تشكر زیاده از قرض دریافتی، پرداخت این نه تنها ربا نیست، بلكه براساس فقه اسلامی مستحب است. به این ترتیب در بیشتر موارد نیت واقعی دو طرف ربا بودن یا نبودن قرض را مشخص می كند.

    ربا و نظام بانكی

    اما در بحث بانكداری دو نوع معامله داریم؛ یكی سپرده و دیگری تسهیلات بانكی. در بخش سپرده ها طبق قانون بانكداری بدون ربا دو نوع سپرده داریم؛ اول جاری و پس انداز و دوم سرمایه گذاری.

    ماهیت قرارداد حساب های جاری قرارداد قرض است و نمی توان شرط سود در آن تعیین كرد، اما در سپرده های سرمایه گذاری چون نوع قرارداد، وكالت است داشتن سود اشكالی ندارد.

    در حقیقت در دیدگاه اسلام قراداد وكالت یك قرارداد با سود است كه فرد، بانك را وكیل خودش كرده كه منابع مالی و سرمایه ای او را در فعالیت های اقتصادی به كار بگیرد.

    بانك هم باید تسهیلات سود آور پرداخت كرده و بخشی از سود را به عنوان حق الوكاله بردارد و بخشی را به عنوان سود به سپرده گذار پرداخت كند. بنابراین، این كه مردم پولشان را برای كسب سود در بانك ها یا موسساتی كه سپرده سرمایه گذاری می پذیرند سرمایه گذاری می كنند، از نظر شرعی حلال است.

    اما گروه دوم معاملات بانكی، تسهیلات است كه در سه گروه اعطا می شود. یكی از آنها قرض الحسنه است كه در وام قرض الحسنه بانك حق ندارد سودی دریافت كند. تنها چیزی كه اجازه داده شده دریافت هزینه عملیات است كه تحت عنوان كارمزد دریافت می شود.

    این كارمزد هم طبق آیین نامه بانك مركزی بین 2.5 تا چهار درصد تعیین شده است، مشروط بر این كه هزینه عملیات كمتر از این نباشد.

    یعنی اگر هزینه یك صندوق یا بانك در حد یك درصد باشد نمی تواند با استناد به آیین نامه بانك مركزی 2.5 یا چهار درصد كارمزد دریافت شود و حتما باید در همان حد بگیرند.

    گونه دوم تسهیلات بانكی، معروف به عقود مبادله ای است كه بانك در آن در نقش یك تاجر ظاهر شده و كالایی را خرید و فروش می كند یا دارایی های بادوام را اجاره به شرط تملیك می دهد یا خرید و فروش سلف یا دین انجام می دهد. در این قراردادها از نظر اسلام داشتن سود اشكالی ندارد.

    قراردادهای خرید و فروش از دیدگاه اسلام قراردادهای انتفاعی است كه بانك می تواند برای خودش سود در نظر بگیرد. در این قراردادها مساله مهمی كه بانك ها و مشتریان باید به آن توجه داشته باشند این است كه معاملات باید واقعی باشد. یعنی واقعا كالایی خرید و فروش شود یا خدماتی ارائه شود، وگرنه انجام صوری معامله مصداق رباست.

    گروه سوم قراردادها یا عقود بانكی، اصطلاحا سرمایه گذاری ها یا مشاركت هاست كه بانك گاهی با فعالان اقتصادی در فعالیت اقتصادی آنها مشاركت می كند، گاهی هم مشاركت حقوقی با صاحبان سهام انجام می دهد یا گاهی هم تسهیلات مضاربه می دهد.

    در این قراردادها بانك به عنوان تاجر عمل نمی كند، بلكه به عنوان یك سرمایه گذار وارد می شود و شریك سرمایه گذار یا صاحب سرمایه یا شریك فعال اقتصادی می شود و از نظر اسلام دریافت سود در این موارد هم اشكالی ندارد.

    اما دو نكته باید هم از سوی بانكدار و هم گیرنده تسهیلات در این بخش رعایت شود. نكته اول این كه واقعا باید یك فعالیت اقتصادی واقعی برای این مشاركت یا مضاربه انجام شود و نكته دوم این است كه قرارداد به گونه ای تنظیم شود كه سود تحقق یافته از آن فعالیت بین بانك و مشتری تقسیم شود؛ نه این كه سود به مشتری تحمیل شود یا این كه برعكس مشتری با دادن سود اندكی با بانك تسویه حساب كند، در حالی كه خودش سود كلانی كسب كرده است، اما اگر بانك یا مشتری این موارد را رعایت نكنند از نظر شرعی دچار اشكال است و تصرف در اموال به شمار آمده و بعضی جاها منتهی به خوردن مال باطل یا بعضی جاها هم مصداق ربا می شود.

    در اینجا بد نیست اشاره ای هم به موسسات مالی و اعتباری داشته باشیم كه در رقابت با سایر بانك ها اقدام به پرداخت سودهای بیشتر به منظور كسب سپرده و در نتیجه درآمد بیشتر می كنند.

    اگر موسسه ای به علت این كه سرمایه گذاری هایش را در جاهایی با سود بالا انجام می دهد، می تواند سود بالایی به سپرده گذاران بدهد، این اشكالی ندارد. اما یك زمان احساس می شود چنین موسساتی واقعا در فعالیت هایی با سود بالا سرمایه گذاری نمی كنند، بلكه برای حذف رقبا و با صورت سازی، سود بالا می دهند، می تواند مصداق ربا باشد.

    نكته مهم دیگر این است كه اگر احساس شود بانكی نسبت به مسائل شرعی سهل انگاری می كند، نمی توان آن بانك را وكیل خود قرار داد البته تا زمانی كه این مساله به صورت شك باشد شریعت گفته باید حمل به صحت كنیم. اما اگر آشكارا اثبات شود كه بانك به این مسائل اهمیت نمی دهد یا آگاهی ندارد نمی توان آن بانك را وكیل خود قرار داد.

    سید عباس موسویان - عضو كارگروه بانكداری بدون ربا

    منبع خبر

    http://www.jamejamonline.ir/NewsPreview/1042033447715038416

     


    نظر شما



    نمایش غیر عمومی
    تصویر امنیتی :
تعداد بازدید کنندگان کل :
تا کنون :
23722964
اکنون :
91